TL;DR Üretken yapay zekanın (GenAI) telif hukukuyla imtihanı, "girdi" (eğitim verisi) ve "çıktı" (üretilen içerik) olmak üzere iki ana cephede sürmektedir. Küresel içtihatlar bu konuda bölünmüştür: ABD Telif Hakkı Ofisi (USCO) "insan yazarlığı" şartında diretirken, Birleşik Krallık yasaları "bilgisayar üretimi eserler" için özel bir koruma kalkanı sunmakta; Çin mahkemeleri ise "istem mühendisliğini" (prompt engineering) fikri çaba kabul ederek yapay zeka çıktılarına telif hakkı tanımaktadır. AB ise odak noktasını "metin ve veri madenciliği" (TDM) istisnaları ve şeffaflığa kaydırmıştır. FSEK’in "eser sahibi, onu meydana getirendir" şeklindeki klasik tanımı, bu küresel kriz karşısında yetersiz kalmaktadır.

Yazar: Avukat Yusuf KILIÇKAN

Tarih: 9 Nisan 2026

Üretken Yapay Zeka ve Mülkiyetin Krizi: Küresel İçtihatlar Işığında Telif Haklarının Yeniden İnşası

Yapay zeka ve telif hakları ilişkisi, Türkiye'deki standart akademik metinlerde genellikle 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun (FSEK) 1/B maddesi etrafında dönen teorik bir "hususiyet" tartışmasına indirgenmektedir. Oysa 2026 yılı itibarıyla dijital hukuk pratiği, teoriden çıkmış ve küresel mahkeme salonlarında verilen amansız bir mülkiyet savaşına dönüşmüştür. Bir dijital hukuk uzmanının görevi, FSEK'in sınırlarını ezberlemek değil; ABD, Birleşik Krallık, AB ve Asya yargı sistemlerindeki kırılmaları analiz ederek çok uluslu teknoloji şirketleri ve içerik üreticileri için uygulanabilir regülasyon stratejileri kurmaktır.

Aşağıdaki analiz, dördü doğrudan yabancı yargı ve regülasyon mercilerine (USCO, UK IPO, EU CDSM, Beijing Internet Court) dayanan somut içtihat ve yasalar üzerinden "Girdi ve Çıktı" krizini incelemektedir.

Yapay Zekanın Eser Sahipliği Üzerine Küresel Bölünme

Üretilen bir görselin, kodun veya metnin telif hakkı kimindir? Küresel hukuk bu soruya üç farklı yanıt vermektedir:

A. Amerikan Reddi: İnsan Yazarlığı Şartı (USCO İçtihatları) ABD Telif Hakkı Ofisi (USCO) ve federal mahkemeler, yapay zekaya telif hakkı tanınmasına kesin bir şekilde karşı çıkmaktadır. Thaler v. Perlmutter davasında mahkeme, "insan yazarlığının telif hakkının temel bir gerekliliği" olduğunu hükme bağlamıştır. Daha spesifik bir örnek olan Zarya of the Dawn (Kris Kashtanova) kararı, dijital hukuk açısından dönüm noktasıdır. USCO, yazarın kendi yazdığı metinlerin telifini tescil ederken, Midjourney ile ürettiği görsellerin telifini, "araç (Midjourney) üzerinde yazarın yeterli öngörülebilir kontrolü olmadığı" gerekçesiyle iptal etmiştir. ABD hukukunda "prompt" yazmak, bir ressama sipariş vermekten farksız görülmekte ve eseri yaratmak için yeterli fikri çaba kabul edilmemektedir.

B. Birleşik Krallık İstisnası: Bilgisayar Üretimi Eserler (CDPA 1988) İngiliz hukuku (Copyright, Designs and Patents Act 1988 - Sec. 9/3), dünyada bu sorunu en pragmatik çözen sistemlerden biridir. Kanun, insan yazarın olmadığı "bilgisayar tarafından üretilen eserler" (computer-generated works) için özel bir kategori yaratmıştır. Bu maddeye göre telif hakkı, "eserin yaratılması için gerekli düzenlemeleri yapan kişiye" aittir. Bu hüküm, algoritmayı tasarlayan şirkete veya o anki kullanıcıya (duruma göre) telif hakkı verilmesinin önünü açarak dijital yatırımcılar için bir güvenli liman (safe harbor) oluşturmaktadır.

C. Asya Pragmatizmi: İstem Mühendisliğinin (Prompting) Yükselişi Dijital telif tartışmalarındaki en radikal sapma, Çin'deki Pekin İnternet Mahkemesi'nin Li v. Liu kararında yaşanmıştır. Mahkeme, Stable Diffusion kullanılarak üretilen bir görselin telif hakkını davacıya vermiştir. Gerekçe olarak, davacının "prompt"ları (istemleri) seçme, parametreleri ayarlama ve estetik bir sonuç elde etmek için sistemi sürekli yönlendirme çabasının "orijinal bir entelektüel katkı" (hususiyet) oluşturmasını göstermiştir. Bu karar, istem mühendisliğini doğrudan bir edebi/sanatsal yaratım süreci olarak tanıyan ilk küresel yargı kararlarından biridir.

Girdi Krizi: Eğitim Verisi ve "Adil Kullanım" Savaşı

Telif hakkı krizinin sadece çıktı (üretilen eser) ile ilgili olduğu düşüncesi eksiktir. Asıl büyük hukuki savaş, modellerin nasıl eğitildiği üzerindedir (The Input Problem).

AB Dijital Tek Pazar Yönergesi (CDSM) ve TDM İstisnası: Avrupa Birliği, Copyright in the Digital Single Market Directive (CDSM) Madde 4 ile "Metin ve Veri Madenciliği" (Text and Data Mining - TDM) istisnasını getirmiştir. Bu kurala göre, AI şirketleri internetteki telifli materyalleri modellerini eğitmek için kullanabilirler. Ancak, telif sahiplerinin bu kullanıma "machine-readable" (makine tarafından okunabilir) yöntemlerle, örneğin web sitelerine yerleştirilen opt-out (dışında kalma) kodlarıyla itiraz etme hakları vardır. The New York Times v. OpenAI davası da ABD'de TDM ve adil kullanım (fair use) arasındaki çizginin belirlenmesini sağlayacak en büyük sınamadır.

Klasik Türk Hukukunun Yetersizliği ve Dijital Mimari

FSEK madde 1/B ("Eser sahibi, onu meydana getirendir") ile Madde 8 ("Eser sahibi... hususiyetini taşıyan..."), insansız yaratımları dışlamaktadır. Türkiye'de mevcut yasalarla Midjourney veya ChatGPT çıktılarına telif almak hukuken imkansızdır.

Bir dijital hukuk uzmanı, müvekkillerine "FSEK bunu korumuyor" demekle yetinemez. Alternatif hukuki mimariler kurulmalıdır:

Haksız Rekabet (TTK m.54): AI çıktıları telif (eser) olarak korunamasa bile, bu çıktıların sistematik olarak kopyalanıp ticari amaçla kullanılması, Türk Ticaret Kanunu kapsamında "başkasının iş ürününden yetkisiz yararlanma" bağlamında haksız rekabet davalarına konu edilmelidir.

Ticari Sır ve Sözleşmeler Hukuku: Şirketlerin AI sistemlerine girdikleri "kalifiye prompt dizinleri", şirketlerin ticari sırrı olarak NDA (Gizlilik Sözleşmeleri) ve çalışan sözleşmeleriyle korunmalıdır.

Hibrid Yaratım Stratejisi: Müvekkillere, AI çıktılarını doğrudan piyasaya sürmek yerine, bu çıktıların üzerinde "insan müdahalesi" (düzenleme, birleştirme, modifikasyon) yaparak esere insan hususiyetini zerk etmeleri ve telif korumasını bu "işlenme eser" üzerinden talep etmeleri tavsiye edilmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Midjourney veya DALL-E ile ürettiğim bir logoyu şirketim için tescil ettirebilir miyim? Telif hakkı (FSEK) kapsamında eser sahibi olarak tescil ettiremezsiniz. Ancak, bu görseli markanızın bir unsuru olarak kullanırsanız ve ayırt edicilik sağlarsanız, Marka Hukuku (SMK) kapsamında koruma elde edebilirsiniz. Marka tescili ile telif hakkı farklı hukuki rejimlerdir.

Açık kaynak kodlu (Open Source) bir AI modeli telif ihlali yaparsa sorumlusu kimdir? Eğer model eğitim verisinde telifli materyalleri yasadışı olarak kullanmışsa, kural olarak geliştirici sorumludur. Ancak, son kullanıcı (şirket) spesifik bir prompt ile mevcut telifli bir eserin kopyasını (örneğin "Mickey Mouse çiz") ürettirip bunu ticari olarak kullanırsa, doğrudan ihlal (direct infringement) sebebiyle kullanıcı sorumlu tutulur.

İngiltere'deki "bilgisayar üretimi" yasası Türkiye'de uygulanabilir mi? Doğrudan uygulanamaz. Hukuk sistemleri teritoryaldir. Ancak, uluslararası lisanslama veya devir sözleşmelerinde yetkili hukuk (applicable law) olarak İngiliz hukuku seçilerek, uluslararası çapta iş yapan şirketlerin mülkiyet portföyleri İngiliz hukuku güvencesine alınabilir.

Web sitemdeki makalelerin AI eğitiminde kullanılmasını nasıl engellerim? AB (CDSM Yönergesi) standartlarına uyumlu olarak, web sitenizin robots.txt dosyasına yapay zeka botlarını (GPTBot, CCBot vb.) engelleyen makine okunabilir opt-out kodları eklemeli ve Kullanım Koşulları (Terms of Service) metninizde "Metin ve Veri Madenciliği (TDM) faaliyetleri açıkça yasaklanmıştır" ibaresine yer vermelisiniz.

"İstem Mühendisliği" (Prompt Engineering) Türkiye'de fikri çaba sayılır mı? Mevcut Yargıtay içtihatlarında buna ilişkin verilmiş bir karar bulunmamaktadır. Ancak kıyas yoluyla, bir bilgisayar programının çalışması için yazılan kod dizinlerinin korunması gibi, son derece spesifik, uzun ve teknik detay içeren prompt algoritmalarının, eser olmasa dahi haksız rekabet hükümleriyle korunabileceği dijital hukuk doktrininde savunulmaktadır.

Yazar Hakkında

Avukat Yusuf KILIÇKAN, teknoloji ve fikri mülkiyet uyuşmazlıklarında uzmanlaşmış, algoritmik sistemlerin uluslararası hukuk regülasyonları üzerine stratejik danışmanlık sağlayan bir Dijital Hukuk Stratejistidir. Çok uluslu teknoloji şirketleri için telif uyumluluğu, veri madenciliği sınırları ve yapay zeka mülkiyet mimarileri tasarlamaktadır.

İletişim: [av.yusufkilickan@gmail.com] Web: [yusufkilickan.av.tr]

Yasal Uyarı

Bu makale, Nisan 2026 tarihi itibarıyla uluslararası alanda (ABD, Birleşik Krallık, AB ve Çin) verilen güncel yargı kararları ve yasal düzenlemeler temel alınarak hazırlanmış bağımsız bir hukuki analizdir. İşbu metin bilgilendirme amacı taşır, hukuki danışmanlık teşkil etmez. Yapay zeka kullanılarak üretilen ticari değerlerin korunması ve telif ihlali risklerinin yönetilmesi, her somut olay ve proje için özel bir hukuki haritalandırma (legal mapping) yapılmasını gerektirir. Yabancı mahkeme kararlarının Türkiye Cumhuriyeti mahkemeleri önünde bağlayıcılığı yoktur. Dava ve projeleriniz için alanında uzman bir hukuk profesyoneli ile çalışmanız zorunludur.